Jak powstaje zez?

Choroba zezowa jest jednym z najbardziej charakterystycznych schorzeń, jakie zna okulistyka – a być może i cała medycyna. Z pewnością wiesz, jak wygląda. Ale czy znasz mechanizm jej powstawania? Poniżej opisujemy czym dokładnie jest i skąd bierze się zez.

Jak ruszają się nasze oczy?

Żeby dobrze zrozumieć istotę choroby zezowej, musimy zastanowić się nad ruchami naszych oczu. Czy wiesz, że odpowiada za nie aż 12 mięśni (tzw. okoruchowych) – po 6 na oko? W pierwszej chwili może wydawać się, że bardzo dużo – szczególnie, że nasz narząd wzroku jest raczej niewielkich rozmiarów. Ale kiedy weźmiemy pod uwagę, że nie ruszając głową jesteśmy w stanie zwrócić oczy praktycznie w każdą stronę, ten fakt przestaje dziwić. Za motorykę gałek odpowiadają mięśnie:

  • prosty górny,
  • prosty dolny,
  • prosty boczny,
  • prosty przyśrodkowy,
  • skośny dolny,
  • skośny górny.

Kontrolujemy je dzięki trzem nerwom: okoruchowemu, bloczkowemu i odwodzącemu. Podczas ruchu gałek ocznych mięśnie dzielą się na dwie grupy. Jedna działa przeciwstawnie do drugiej – gdy część się kurczy, druga część ulega rozkurczowi. Dzięki temu możliwe jest zwracanie oczu w różne strony. Inaczej, działając z dwóch przeciwnych stron, mięśnie nawzajem znosiłyby swoje działanie – a oko pozostawałoby nieruchome.

Jak powstaje zez?

Zez – czyli nierównoległe ustawienie gałek ocznych -– powstaje, gdy zaburzeniu ulegną mechanizmy odpowiedzialne za dobre widzenie obuoczne: dojdzie do uszkodzenia jednego lub więcej mięśni okoruchowych, porażenia nerwów lub pogorszenia koordynacji wzrokowej – np. nieprawidłowej fuzji obrazów w mózgu. Wtedy jedno oko „ucieka”, czyli nie zwraca się w tę samą stronę co drugie. Taka sytuacja może występować też wtedy, gdy któreś z oczu ma większą wadę. Mózg skupia się na obrazie zdrowszego oka – słabsze jest pomijane, nie może skupić się na oglądanym obrazie i przez to „zbacza”.

Rodzaje zeza

Chorobę zezową kojarzymy najczęściej jako skierowane do siebie gałki oczne – trochę tak, jakby pacjent próbował spojrzeć na własny nos. I rzeczywiście może to tak wyglądać – ale nie musi. Wyróżniamy kilka rodzajów tego schorzenia:

  • Zez jawny towarzyszący – inaczej heterotropia lub strabismus concomitans. Jest najczęściej występującą postacią choroby zezowej. Polega na tym, że gałki oczne mogą poruszać się we wszystkich fizjologicznych kierunkach, ale chore oko jest przy tym „odchylone” od zdrowego zawsze pod takim samym kątem. Dlatego w przypadku tej postaci zeza pacjenci nie mogą dobrze widzieć obuocznie. Biorąc pod uwagę stronę, w którą „patrzy” chore oko możemy tu wyróżnić zez zbieżny, rozbieżny, skośny, ku górze i ku dołowi.
  • Zez jawny nietowarzyszący strabismus incomitans, nazywany też porażennym (paralyticus). Występuje w sytuacji, gdy dojdzie do porażenia któregoś mięśnia okoruchowego. Takie oko ma mocno ograniczony zakres ruchów i zwykle jest ustawione w stronę przeciwną do uszkodzonych mięśni. Zaburzenie widzenia występuje tu niemal przez cały czas – wyjątkiem jest sytuacja, gdy zdrowe oko zwraca się dokładnie w tę samą stronę, co chore.
  • Zez ukryty – inaczej heteroforia lub strabismus latens, to sytuacja, w której część mięśni okoruchowych jest słabsza, a część silniejsza. W ten sposób zaburza się równowaga pomiędzy ich działaniem, przez co jedna ze stron przeważa nad drugą. Chore oko „zbacza” wtedy w którąś stronę (w dół, w górę, lewo lub prawo). Co ciekawe, jest to widoczne tylko wtedy, gdy zakryje się zdrowe oko. Dopóki pacjent korzysta z widzenia obuocznego jego wzrok, dzięki fuzji obrazów, jest prawidłowy.

Objawy choroby zezowej

Zez to nie tylko widoczne, niewłaściwe ustawienie gałek ocznych. Do innych objawów tej choroby możemy zaliczyć:

  • pogorszenie widzenia obuocznego;
  • spadek ostrości wzroku;
  • utrudnioną ocenę głębi i odległości;
  • podwójne widzenie;
  • bóle głowy;
  • próby zmieniania pozycji głowy, żeby lepiej widzieć (np. przekrzywianie jej).

Przyczyny zeza u dorosłych

Jak dochodzi do nieprawidłowości, które skutkują pojawieniem się zeza u dorosłych? Przyczyny mogą być różne – choć zazwyczaj są związane z innymi chorobami. Do najczęstszych możemy zaliczyć:

  • niektóre schorzenia układu nerwowego (np. stwardnienie rozsiane);
  • wady wzroku;
  • przebyty udar mózgu;
  • niektóre choroby ogólnoustrojowe (np. nieuregulowana cukrzyca, choroba Gravesa-Basedowa, schorzenia mięśni);
  • stany zapalne oczu;
  • nowotwory mózgu (także przerzuty);
  • zatrucia;
  • czynniki genetyczne.

Przyczyny zeza u dzieci

Zez jest szczególnie niebezpieczny u dzieci, ponieważ potrafi zaburzyć prawidłowe wykształcenie się mechanizmu fuzji, czyli łączenia dwóch różnych obrazów – z lewego i prawego oka – w jedną całość. To z kolei może być przyczyną problemów ze wzrokiem w przyszłości. Do przyczyn choroby zezowej u dzieci zaliczają się:

  • wady wzroku (szczególnie nadwzroczność);
  • urazy okołoporodowe;
  • choroby ogólnoustrojowe;
  • dziecięce porażenie mózgowe;
  • siatkówczak;
  • czynniki genetyczne.

Zez pojawia się także wtedy, gdy dziecko jednym okiem widzi lepiej, a drugim gorzej. Wówczas to słabsze oko „rozleniwia się” i zaczyna uciekać. Można z tym walczyć, zasłaniając lepiej widzące oko i tym samym zmuszając słabsze do intensywniejszej pracy.

Warto pamiętać o tym, że leczenie zeza jest najskuteczniejsze w okresie dzieciństwa. Dlatego jako rodzice zwracajmy zawsze uwagę na niepokojące zachowania naszych dzieci – np. przekrzywianie głowy, nienaturalne zbliżanie do twarzy oglądanych przedmiotów – a także widoczne nieprawidłowe ustawienie oczu. Dzięki temu będziemy mieć szansę na szybką reakcję. U dzieci poniżej 3. miesiąca życia zez występuje naturalnie – zaniepokoić nas powinien, jeśli będzie obecny później.

Leczenie zeza

Terapia choroby zezowej zależy w dużej mierze od tego, z którą postacią mamy do czynienia. W przypadku zeza ukrytego leczenie zwykle nie jest konieczne (jeśli oczywiście nie występują żadne dolegliwości ani kłopoty z prawidłowym widzeniem). W przypadku zeza jawnego można stosować:

  • szkła korekcyjne – które pomogą skorygować wadę wzroku;
  • ćwiczenia mięśni okoruchowych – jeśli problem leży w zbyt słabych mięśniach, możemy je w ten sposób „wytrenować”;
  • wstrzykiwanie toksyny botulinowej – która na kilka tygodni poraża część mięśni, dzięki czemu można poprawić ustawienie i ruchomość gałki ocznej. Ta forma leczenia jest szczególnie skuteczna w przypadku niemowląt;
  • leczenie operacyjne – które polega na chirurgicznym przesunięciu, skróceniu lub wydłużeniu odpowiednich mięśni okoruchowych. Po zakończonym zabiegu zakłada się szwy. Operacje takie są stosowane głównie sytuacjach, gdy zeza nie da się wyleczyć pozostałymi metodami.

 

Bibliografia:

  1. Weinstock V. M., Weinstock D. J, Kraft SP. Screening for childhood strabismus by primary care physicians. Can Fam Physician. 1998 Feb; 44: 337-43. PMID: 9512837; PMCID: PMC2277602.
  2. Cioplean D., Nitescu Raluca L. Age related strabismus. Rom J Ophthalmol. 2016 Apr-Jun; 60(2): 54-58. PMID: 29450323; PMCID: PMC5711365.
  3. Gunton K. B., Wasserman B.N., DeBenedictis C. Strabismus. Prim Care. 2015 Sep; 42(3): 393-407. doi: 10.1016/j.pop.2015.05.006. Epub 2015 Jul 7. PMID: 26319345.
  4. Bochenek A., Reicher M. Anatomia Człowieka tom V. (Układ nerwowy obwodowy. Układ nerwowy autonomiczny. Powłoka wspólna. Narządy zmysłów.). PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2010, dodruk 2015.
  5. https://www.mp.pl/pacjent/okulistyka/chorobyoczu/neurookulistykaizez/74735,zez
Opublikowano
Umieszczono w kategoriach: Zez