Nadwzroczność

Nadwzroczność, inaczej hiperopia lub hipermetropia, to wada wzroku polegająca na nieostrym widzeniu z bliska i w dal. Potocznie nazywana jest też dalekowzrocznością. Skupianie obrazu przez tor optyczny oka ma w tym przypadku miejsce za siatkówką, a nie – jak być powinno – precyzyjnie na niej. Nadwzroczność może pojawić się właściwie w każdym wieku i często mylona jest ze starczowzrocznością, która polega na osłabieniu lub utracie zdolności akomodacji oka.

Pierwsze objawy nadwzroczności, szczególnie tej niewielkiej, mogą być niezauważalne. Pogłębiająca się wada skutkuje nieostrym widzeniem z bliska, a z czasem, w miarę jej postępów, również z oddali. Można ją korygować przy użyciu okularów lub soczewek kontaktowych.

Nadwzroczność – mechanizm wady

Skąd bierze się nadwzroczność? Zasadniczo, wada ta ma dwie główne przyczyny: pierwszą jest zbyt krótka gałka oczna (mówimy wtedy o nadwzroczności osiowej), drugą zaś – za słaba moc łamiąca układu optycznego wynikająca ze zbyt płaskiej soczewki bądź rogówki (nadwzroczność soczewkowa/rogówkowa). Efektem w obu przypadkach jest ogniskowanie promieni świetlnych nie na siatkówce, ale dalej; poza nią. Dlatego bezpośrednio padający tam obraz jest nieostry – i tak też go odbieramy.

Możemy wyróżnić następujące rodzaje nadwzroczności:

  • Fizjologiczną – występuje u małych dzieci i jest związana z niepełnym wykształceniem struktur oka (bardziej kulista soczewka). W miarę ich rozwoju, ok. 7. roku życia, powinna zaniknąć;
  • Starczą – pojawia się ok 60-70. roku życia. Jej istotą jest zmniejszenie współczynnika załamania rogówki i ciała szklistego. Zwykle wymaga zwiększonej korekcji do bliży i dali;
  • Jawną – mamy z nią do czynienia, gdy akomodacja jest na tyle słaba względem stopnia zaawansowana wady, że nie wystarcza do ostrego widzenia zarówno w dal, jak i z bliska;
  • Utajoną – wada jest w pełni rekompensowana przez akomodację. Tym samym pacjent dobrze widzi i z bliska, i w dal, często nie będąc nawet świadomym istniejącego problemu. Jednak stale wytężona akomodacja z czasem powoduje u pacjenta spadek komfortu widzenia: pojawiają się m.in.: bóle głowy czy zmęczenie oczu (patrz niżej).

Nadwzroczność zazwyczaj jest dziedziczna.

Czym jest akomodacja oka?

W przypadku nadwzroczności bardzo często wspominamy o akomodacji. Jest to fizjologiczna zdolność naszego narządu wzroku do „łapania” ostrości w zależności od tego, gdzie znajdują się obserwowane przedmioty. Podobnie jak aparat fotograficzny, nasze oko potrzebuje innych „ustawień” dla spojrzenia na linijkę tekstu w książce, a innych do obserwacji sygnalizacji świetlnej na przejściu dla pieszych. Nasz narząd wzroku czyni to poprzez zmianę zdolności skupiającej soczewki (czyli jej kształtu). Odpowiedzialny za ten mechanizm jest mięsień rzęskowy oraz duża elastyczność samej soczewki. Zakres naszej akomodacji wynosi od 10 cm (tzw. punkt bliży wzrokowej) do około 5-6 m (punkt dali wzrokowej).

Inną nazwą akomodacji jest nastawność soczewki.

Jak widzi osoba z nadwzrocznością?

Osoby z dalekowzrocznością źle widzą tekst z bliska, co utrudnia lub uniemożliwia im czytanie.
Nadwzroczność może znacznie utrudniać codzienne funkcjonowanie – wszystko, co znajduje się w zasięgu ręki jest niewyraźne. Przykładowo, czytanie bez okularów lub innego powiększenia może okazać się niemożliwe.

Stopnie nadwzroczności

Nasilenie nadwzroczności określamy w dioptriach ze znakiem plus (+). Wyróżniamy następujące jej stopnie:

  1. Niska – do +2,5 D. Łatwo ją przeoczyć, gdyż zazwyczaj jest kompensowana przez akomodację. Nadwzroczność fizjologiczna u dzieci zwykle nie przekracza tej wartości.
  2. Średnia – od +2,5 D do +6,0 D.
  3. Wysoka – powyżej +6,0 D.

Nieleczona nadwzroczność może prowadzić do powikłań takich jak znacznie szybsze zmęczenie akomodacji (a co za tym idzie – wcześniejsze wystąpienie starczowzroczności; patrz niżej), bóle głowy, przewlekłe zmęczenie oczu, a nawet niedowidzenie.

U osób z nadwzrocznością zalecane jest stosowanie okularów/soczewek kontaktowych lub leczenie wady (patrz niżej). Wyjątek stanowią dzieci z nadwzrocznością fizjologiczną – jak już wiemy, występuje ona naturalnie w okresie wzrostu gałki ocznej. Jeśli nie zezują i nie obserwujemy u nich zaburzeń widzenia, zaleca się jedynie regularną kontrolę wzroku u okulisty. Korekcję wdraża się, jeśli wada z czasem nie ustąpi.

Zdolność akomodacji oka może zamaskować niską dalekowzroczność.
Niską nadwzroczność maskuje nasza zdolność akomodacji.

Objawy nadwzroczności

Podstawowym objawem nadwzroczności jest nieostre widzenie obiektów znajdujących się blisko. Wada ta może więc m.in.: utrudniać prowadzenie pojazdów, pisanie, czytanie książek, etykiet (szczególnie małego druku), czy też wykonywanie wszelkich prac manualnych. Niestety, z czasem dochodzi do tego również niewyraźne widzenie w dal.

Oto najczęstsze objawy nadwzroczności:

  • Nieostre widzenie wszystkiego, co znajduje się blisko nas;
  • Nawykowe oddalanie przedmiotów;
  • Bóle, zawroty głowy;
  • Bóle oczu i uczucie ich zmęczenia;
  • Łzawienie;
  • Zez zbieżny (szczególnie u dzieci);
  • Z czasem nieostre widzenie w dal.

Przyczyny nadwzroczności

Jakie czynniki mają wpływ na ryzyko wystąpienia nadwzroczności?

  • Genetyczne – nadwzroczność u rodziców lub dziadków; czynniki genetyczne uważane są za zdecydowanie najistotniejsze w zwiększonym ryzyku pojawienia się tej wady wzroku;
  • Niektóre schorzenia – choroby takie jak odklejanie siatkówki, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych czy cukrzyca;
  • Niektóre zatrucia – toksyczny wpływ niektórych substancji, np. ołowiu, sulfonamidów czy jadu kiełbasianego również może zwiększać ryzyko wystąpienia nadwzroczności.
Dziecko może urodzić się z dalekowzrocznością.
Nadwzroczność bardzo często jest wrodzona.

Diagnozowanie nadwzroczności

Pacjenci zgłaszają się do okulisty, gdy zaczynają zauważać problemy z widzeniem z bliska lub gdy pojawiają się u nich bóle głowy, bóle i zmęczenie oczu, a nawet mdłości. Objawy te mogą wynikać z nadmiernego wykorzystywania akomodacji z powodu rozwijającej się nadwzroczności.

W przypadku najmłodszych bardzo ważna jest dokładna obserwacja ze strony rodziców. Fizjologiczna nadwzroczność może być nieszkodliwa, jeśli jednak zauważysz u dziecka niechęć do czytania, rysowania lub zabawy, częste mrużenie oczu lub nawet zezowanie to znak, że trzeba udać się do gabinetu okulistycznego i zbadać jego wzrok. Warto wiedzieć, że oprócz nadwzroczności przyczyną takiego stanu rzeczy może być też niedowidzenie na jedno oko. Wczesne wykrycie tej wady daje szansę na przywrócenie widzenia obuocznego!

Jak wygląda diagnostyka nadwzroczności? Określenie rodzaju i wielkości wady możliwe jest po wykonaniu w gabinecie okulisty lub optometrysty odpowiednich badań: skiaskopii lub refraktometrii; u dzieci i młodzieży po uprzednim krótkotrwałym porażeniu akomodacji (za pomocą specjalnych kropli do oczu).

Korekcja nadwzroczności

Do korekcji nadwzroczności stosuje się okulary i soczewki kontaktowe. W przypadku tej wady wzroku używa się wypukłych soczewek skupiających, oznaczonych symbolem plus (+). Dzięki nim światło wpadające do oka znów ogniskuje się na siatkówce i widziany obraz staje się ostry.

W zależności od stopnia występującej wady korzysta się z nich albo przez cały czas, albo tylko do czytania, pisania i innych czynności wymagających patrzenia z bliska. O pomoc w doborze właściwych okularów najlepiej zwrócić się do profesjonalnego salonu optycznego, w którym optometrysta fachowo pomoże dobrać odpowiednie szkła, oprawki czy soczewki.

Ważne!

Osoby zmagające się z nadwzrocznością powinny pamiętać o regularnych badaniach wzroku w gabinecie specjalistycznym.

Leczenie nadwzroczności

Nadwzroczność można leczyć za pomocą zabiegów chirurgicznych. Najpopularniejsze są zabiegi laserowe, tzw. laserowa korekcja wzroku. Ich istotą jest skrócenie osi oka, dzięki czemu jego zdolność skupiająca powraca do prawidłowego poziomu, a pacjent odzyskuje ostrość widzenia. Osiągnięcie takich efektów jest możliwe po laserowym wymodelowaniu rogówki. Zabieg jest całkowicie bezbolesny, a trwa zaledwie około 20 minut. Obecnie laserowa korekcja wzroku jest jedną z najpopularniejszych i najskuteczniejszych metod leczenia okulistycznego.

Istnieje kilka technik laserowej korekcji wzroku, m.in.:

  • metody powierzchniowe, np. keratotomia, fotokeratektomia refrakcyjna (PRK);
  • metody głębokie, np. LASIK (FemtoLASIK);
  • metodę trzeciej generacji ReLEx® SMILE.

Oprócz laserowej korekcji wzroku w terapii nadwzroczności stosuje się m.in.:

  • soczewki fakijne – wykonane z przyjaznych dla organizmu materiałów i wszczepiane do oka między naturalną soczewkę a tęczówkę na stałe;
  • refrakcyjną wymianę soczewki – czyli zabieg, w trakcie którego usuwa się starą soczewkę pacjenta, zastępując ją specjalnie dobraną sztuczną soczewką, o odpowiedniej mocy optycznej.

Często są to alternatywne metody dla pacjentów, którzy z różnych powodów nie kwalifikują się do zabiegu laserowej korekcji wzroku. (patrz niżej).

Rekonwalescencja po zabiegu laserowej korekcji wzroku

Każdy zabieg wymaga okresu rekonwalescencji. W przypadku laserowej korekcji wzroku, obraz widziany przez pacjenta bezpośrednio po zabiegu może być nieco zamglony. Jest to stan przejściowy a ostrość widzenia wraca już następnego dnia. Niemniej jednak po zabiegu laserowej korekcji wzroku potrzebna będzie krótka rekonwalescencja. Aby nasze oczy miały szansę odpowiednio się zregenerować, należy pamiętać o tym w pierwszych dniach po zabiegu unikać: wzmożonego wysiłku fizycznego, pocierania oczu, zakurzonych i zadymionych pomieszczeń, stosować okulary przeciwsłoneczne oraz oczywiście przestrzegać wszystkich zaleceń lekarza okulisty.

Przeciwwskazania do zabiegu laserowej korekcji wzroku – nadzwroczność

Nadwzroczność z powodzeniem usuwana jest za pomocą laserowej korekcji wzroku i sama w sobie nie stanowi przeciwwskazania. Istnieją jednak czynniki, które dyskwalifikują Pacjenta z możliwości wykonania zabiegu: Jednym z najważniejszych czynników, który może spowodować, że zabieg będzie niemożliwy jest niestabilna wada wzroku.

Co jeszcze może być przeciwwskazaniem do wykonania laserowej korekcji wzroku?

  • Wiek poniżej 21 lat – wyjątek stanowią pacjenci starający się o przyjęcie do służb mundurowych.
  • Zbyt cienka rogówka – zazwyczaj poniżej 500 um.
  • Schorzenia rogówki takie jak stożek rogówki lub zapalenia.
  • Nawracające zapalenia spojówek.
  • Choroby układu autoimmunologicznego.
  • Nieleczony zespół suchego oka.

Ryzyko jaskry w nadwzroczności

Nadwzroczność może przyczyniać się do występowania groźnej choroby narządu wzroku – jaskry. Jest to związane z budową oczu osób nadwzrocznych, która sprzyja pojawianiu się tego schorzenia. Jaskra, szczególnie ta późno wykryta lub nieleczona, może prowadzić nawet do całkowitej utraty wzroku! Dlatego warto regularnie odwiedzać okulistę i wykonywać pomiar ciśnienia wewnątrzgałkowego oraz gonioskopię (badanie kąta przesączania), które pomogą wcześnie wykryć ewentualną chorobę.

Zapobieganie nadwzroczności

Niestety, nie są znane żadne skuteczne sposoby zapobiegania nadwzroczności.

Stosowanie odpowiednio dobranych okularów i soczewek kontaktowych jest kluczowe dla komfortu codziennego funkcjonowania osób nadwzrocznych. Ponadto, im wcześniej wykryta wada i szybciej wdrożona korekcja bądź leczenie, tym mniejsze obciążenie akomodacji.

Niekiedy okulista może zalecić wykonywanie ćwiczeń, które pomogą spowolnić rozwój nadwzroczności i pozwolą zmniejszyć objawy zmęczenia oczu. W trakcie ich wykonywania należy pamiętać o rozluźnieniu wzroku i częstym mruganiu. Oto przykłady takich ćwiczeń:

  • Czytanie odwróconego tekstu – bierzemy książkę lub zapisaną kartkę i obracamy „do góry nogami”. Umieszczamy ją w takiej odległości, by tekst był nieco rozmyty. Teraz wodzimy wzrokiem po poszczególnych literach, nie skupiając się na zapisanej treści. Od czasu do czasu zamykamy oczy, wizualizując zaobserwowane litery;
  • Czytanie z różnych odległości – tekst przybliżamy do twarzy na taką odległość, aby stał się nieostry. Nie wytężamy jednak wzroku, aby go przeczytać – po prostu oglądamy kontury poszczególnych liter. Następnie odsuwamy tekst na odległość, z której widzimy go wyraźnie. Całość powtarzamy kilka razy;
  • Czytanie tekstu różnej wielkości – przygotowujemy tekst, którego poszczególne akapity napisane są czcionkami różnych rozmiarów. Najpierw odsuwamy go na taką odległość, aby największe litery były częściowo niewyraźne. Spoglądamy na nie, po czym zamykamy oczy i próbujemy „zobaczyć” je w myślach. Następnie stopniowo przechodzimy do coraz mniejszych czcionek.

Nadwzroczność a starczowzroczność

Starczowzroczność to proces naturalnie występujący u większości z nas w okolicy 40-45. roku życia. Polega na znacznym osłabieniu zdolności akomodacji oka z powodu utraty elastyczności przez soczewkę. Osoby, u których występuje, zwykle mają problemy z widzeniem z bliska i najczęściej potrzebują okularów do czytania. Proces ten z reguły zatrzymuje się na poziomie +2,5/+3 dioptrii.

Starczowzroczność może pojawić się zarówno u tych, którzy nie mieli wcześniej żadnej wady wzroku, jak również u krótkowidzów, astygmatyków i osób z nadwzrocznością. U tych ostatnich ujawnia się znacznie wcześniej, ze względu na to, że ich akomodacja była przez lata o wiele bardziej wykorzystywana.

Starczowzroczności nie należy mylić z nadwzrocznością starczą!

Dalekowzroczność wymusza na niektórych osobach używanie okularów do czytania i pracy.
Okulary do czytania znacznie ułatwiają codzienne funkcjonowanie osób ze starczowzrocznością.

Statystyki

Na koniec garść statystyk:

  • Nadwzroczność jest uważana za najczęściej występującą wadę refrakcji na świecie;
  • Szacuje się, że obecnie ponad 14 milionów Amerykanów cierpi na nadwzroczność;
  • Około 90% małych dzieci ma niewielką nadwzroczność.

 

Bibliografia:

  1. Majumdar S., Tripathy K. Hyperopia. 2020 Aug 16. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2020 Jan–. PMID: 32809551.
  2. Schiefer U., Kraus C., Baumbach P., Ungewiß J., Michels R. Refractive errors. Dtsch Arztebl Int. 2016 Oct 14; 113(41): 693-702. doi: 10.3238/arztebl.2016.0693. PMID: 27839543; PMCID: PMC5143802.
  3. Niżankowska M.H. Podstawy okulistyki. Wydanie II poprawione i uzupełnione. VOLUMED, Wrocław 2000.
  4. Pojda S.M. (red.). Okulistyka w kropelce czyli wiadomości z diagnostyki i udzielania pomocy lekarskiej w chorobach oczu dla lekarzy i studentów medycyny. Wydanie II poprawione. Śląski Uniwersytet Medyczny, Katowice 2006.
  5. https://www.mp.pl/pacjent/okulistyka/wadywzroku/74691,nadwzrocznosc